الفصل الثالث‌فى اقسام الجوهر الأوّليّة نحوهء تقسيم بندى جواهر متن قالوا : إنّ الجوهر إمّا أن يكون . . . والهيولى والجسم والنفس والعقل . ترجمه گفته‌اند كه جوهر يا در محل است يا نيست . آن كه در محل است ، « صورت مادى » است . و آن كه در محل نيست يا خود ، محل است براى چيزى كه قائم به اوست يا خود ، محل نيست . و اولى « هيولا » است . و دومى يا مركب از هيولا و صورت هست يا نيست . اولى « جسم » است . و دومى يا علاقهء انفعالى به جسم دارد يا ندارد ، اولى « نفس » است و دومى « عقل » . پس اقسام اوليهء جوهر ، پنج است كه عبارتند از صورت مادى ، هيولا ، جسم ، نفس و عقل . شرح ملاحظه مىشود كه جوهر يا حال است يا محل . جوهر حال ، صورت و جوهر محل ، ماده مىشود . و يا آن‌كه حال و محل نيست . در اين صورت يا مركب از اين دو است يا نيست . اگر مركب باشد جسم خواهد بود و اگر نباشد خود دو صورت دارد . يا